Δεν πεινάω πάντα για φαγητό… μερικές φορές πεινάω για ανακούφιση

«Δεν μπορώ να σταματήσω να τρώω όταν στεναχωριέμαι.»

Αυτή ήταν η φράση με την οποία ξεκίνησε μια θεραπευόμενή μου μια συνεδρία πριν από αρκετούς μήνες.
Όχι με θυμό. Όχι με υπεράσπιση. Με εξάντληση.

Μου περιέγραφε πώς κάποιες νύχτες ένιωθε ότι “χάνεται”. Είχε περάσει μια δύσκολη μέρα στη δουλειά, είχε νιώσει απόρριψη στη σχέση της, είχε συγκρατήσει θυμό που δεν εξέφρασε ποτέ και όταν επέστρεψε σπίτι… άνοιξε το ντουλάπι.

Δεν πεινούσε πραγματικά.

Κι όμως έφαγε γρήγορα. Πολύ. Σχεδόν μηχανικά.

Και για λίγα λεπτά ένιωσε καλύτερα.

Ύστερα ήρθε η ντροπή.

Το φούσκωμα.
Η αυτοκατηγορία.
Το «πάλι απέτυχα».
Το «δεν έχω έλεγχο».
Το «τι πρόβλημα έχω;».

Αυτό που συχνά δεν καταλαβαίνουν οι άνθρωποι είναι ότι η υπερφαγία δεν είναι απλώς “έλλειψη πειθαρχίας”. Πολύ συχνά είναι μια απελπισμένη προσπάθεια του νευρικού συστήματος να ρυθμίσει έναν πόνο που μοιάζει αβάσταχτος.

Όταν ένας άνθρωπος βιώνει έντονο άγχος, μοναξιά, ματαίωση, απόρριψη ή εσωτερικό κενό, ο εγκέφαλος ενεργοποιεί το σύστημα συναγερμού. Το σώμα μπαίνει σε κατάσταση επιβίωσης. Αυξάνονται οι ορμόνες του στρες και ο οργανισμός αναζητά άμεσα ανακούφιση.

Και το φαγητό ,ειδικά τροφές πλούσιες σε ζάχαρη και λιπαρά , προσφέρει ακριβώς αυτό: μια γρήγορη, προσωρινή αίσθηση παρηγοριάς.

Για λίγα λεπτά ο πόνος μετακινείται.

Από την ψυχή στο σώμα.

Κάποιες φορές ο άνθρωπος προτιμά τον πόνο του στομαχιού από τον πόνο που κουβαλά μέσα του. Όχι επειδή του αρέσει να υποφέρει, αλλά επειδή ο σωματικός πόνος μοιάζει πιο γνώριμος, πιο συγκεκριμένος, πιο ελέγξιμος από ένα συναίσθημα που δεν έχει λέξεις.

Το δύσκολο είναι ότι μετά το υπερφαγικό επεισόδιο, το πρόβλημα συνήθως δεν λύνεται. Αντίθετα, προστίθεται ακόμη ένας κύκλος ντροπής και αυτοκριτικής.

Και κάπως έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος:

Πονάω → τρώω για να ανακουφιστώ → νιώθω ενοχές → πονάω περισσότερο → ξανατρώω.

Στην πραγματικότητα, πολλές φορές το σώμα δεν ζητά φαγητό.

Ζητά ασφάλεια.
Ξεκούραση.
Τρυφερότητα.
Ρύθμιση.
Σύνδεση.
Να ακουστεί χωρίς να κριθεί.

Γι’ αυτό και η λύση σπάνια βρίσκεται στην αυστηρή δίαιτα, στην τιμωρία ή στο «από Δευτέρα τέλος». Όταν αντιμετωπίζουμε την υπερφαγία μόνο σαν πρόβλημα βούλησης, αγνοούμε το βαθύτερο ερώτημα:

«Τι προσπαθεί να αντέξει αυτός ο άνθρωπος;»

Η θεραπεία δεν ξεκινά όταν κάποιος “κόψει το φαγητό”.
Ξεκινά όταν αρχίζει να ακούει τον εαυτό του με λιγότερη βία.

Όταν μπορεί σιγά σιγά να αναγνωρίσει τι αισθάνεται πριν φτάσει στο σημείο να μουδιάσει με το φαγητό.
Όταν χτίζει άλλους τρόπους ανακούφισης.
Όταν το σώμα δεν χρειάζεται πια να φωνάζει τόσο δυνατά για να ακουστεί.

Και ίσως αυτό είναι σημαντικό να το θυμόμαστε:

Η υπερφαγία συνήθως δεν είναι το πραγματικό πρόβλημα.
Είναι ένας τρόπος επιβίωσης που κάποτε βοήθησε έναν άνθρωπο να αντέξει κάτι πολύ δύσκολο.

Και κανένας άνθρωπος δεν θεραπεύεται μέσα από τη ντροπή.
Οι άνθρωποι αλλάζουν όταν νιώσουν αρκετή ασφάλεια ώστε να μην χρειάζεται πια να πολεμούν τον εαυτό τους.

 

Πόλεμος και Παιδί Πότε Μιλάμε και Πώς Προστατεύουμε την Ψυχική Ασφάλεια

                                    

Η συζήτηση για τον πόλεμο με τα παιδιά δεν είναι ζήτημα «αν πρέπει» αλλά «πότε και πώς». Δεν είναι όλα τα παιδιά στο ίδιο αναπτυξιακό σημείο και δεν αντέχουν το ίδιο φορτίο πληροφορίας. Η ηλικία, η γνωστική ωριμότητα, η ιδιοσυγκρασία και το περιβάλλον τους καθορίζουν το πλαίσιο. Το ερώτημα δεν είναι αν θα τα προστατεύσουμε από την πραγματικότητα, αλλά πώς θα τα προστατεύσουμε από την υπερφόρτωση.

Στην προσχολική ηλικία τα παιδιά δεν χρειάζονται γεωπολιτική ανάλυση. Αν εκτεθούν σε εικόνες ή ακούσουν κάτι και ρωτήσουν, αρκεί μια απλή, σύντομη εξήγηση. Υπάρχουν χώρες όπου οι μεγάλοι τσακώνονται και γίνονται μάχες. Οι άνθρωποι εκεί φοβούνται και κάποιοι προσπαθούν να τους βοηθήσουν. Το παιδί σε αυτή τη φάση ενδιαφέρεται κυρίως για το αν κινδυνεύει το ίδιο. Η ανάγκη του είναι η ασφάλεια, όχι η πληροφορία. Αν δεν ρωτήσει και δεν έχει εκτεθεί, δεν υπάρχει λόγος να ανοίξουμε εμείς τη συζήτηση. Το άγχος μεταδίδεται πολύ πιο γρήγορα από τα γεγονότα.

Στο δημοτικό, τα παιδιά αρχίζουν να αντιλαμβάνονται ότι ο κόσμος δεν είναι μόνο το σπίτι και το σχολείο. Εδώ η ερώτηση «γιατί γίνεται πόλεμος;» είναι συχνή. Μπορούμε να μιλήσουμε με ειλικρίνεια, χωρίς δραματοποίηση. Οι άνθρωποι μερικές φορές δεν βρίσκουν τρόπο να λύσουν τις διαφορές τους ειρηνικά και καταφεύγουν στη βία. Δεν χρειάζονται λεπτομέρειες για νεκρούς και στρατηγικές. Χρειάζονται χώρο να πουν τι φαντάζονται και τι φοβούνται. Πολλές φορές οι φαντασιώσεις τους είναι πιο τρομακτικές από την πραγματικότητα.

Στην εφηβεία η συζήτηση αλλάζει. Οι έφηβοι έχουν πρόσβαση στην πληροφορία έτσι κι αλλιώς. Εκεί δεν λειτουργεί η αποσιώπηση. Λειτουργεί ο διάλογος. Μπορούμε να συζητήσουμε για πολιτική, εξουσία, ανθρώπινα δικαιώματα, προπαγάνδα, αλλά και για το πώς διαχειριζόμαστε το συναίσθημα όταν ο κόσμος φαίνεται ασταθής. Η κριτική σκέψη είναι προστατευτικός παράγοντας.

Αν δεν μας ρωτήσουν, χρειάζεται να παρατηρήσουμε. Έχουν αλλάξει συμπεριφορά; Δείχνουν φόβο; Αναπαράγουν σκηνές πολέμου στο παιχνίδι; Αν όχι, δεν υπάρχει λόγος να επιβάλουμε ένα θέμα που ίσως δεν τα απασχολεί. Το να εισάγουμε μια απειλή χωρίς να έχει εμφανιστεί στο ψυχικό τους πεδίο δεν τα ενδυναμώνει. Αν όμως βλέπουμε σημάδια ανησυχίας, μπορούμε να ανοίξουμε διακριτικά τη συζήτηση. Άκουσα ότι κάποιοι μιλούν για πόλεμο αυτές τις μέρες. Έχεις ακούσει κάτι; Πώς σου φαίνεται;

Το πιο δύσκολο ερώτημα είναι η διαβεβαίωση για την ασφάλεια. Δεν μπορούμε να υποσχεθούμε έναν κόσμο χωρίς κίνδυνο. Μπορούμε όμως να υποσχεθούμε παρουσία. Η φράση «είσαι ασφαλής, δεν θα συμβεί τίποτα» μπορεί να καθησυχάσει στιγμιαία, αλλά αν το παιδί αντιληφθεί αργότερα ότι η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη, η εμπιστοσύνη κλονίζεται. Πιο τίμιο είναι να πούμε ότι αυτή τη στιγμή είμαστε ασφαλείς, ότι οι ενήλικες και οι θεσμοί εργάζονται για να προστατεύουν τους ανθρώπους, και ότι αν ποτέ προκύψει κάτι, θα το αντιμετωπίσουμε μαζί. Η ασφάλεια δεν είναι υπόσχεση μηδενικού κινδύνου. Είναι υπόσχεση σχέσης.

Τα παιδιά δεν χρειάζονται γονείς ή εκπαιδευτικούς που ξέρουν όλες τις απαντήσεις. Χρειάζονται ενήλικες που αντέχουν την αβεβαιότητα χωρίς πανικό. Αν εμείς δεν νιώθουμε ασφαλείς, το πρώτο μας καθήκον είναι να ρυθμίσουμε τον εαυτό μας. Η συναισθηματική μας ρύθμιση προηγείται της ενημέρωσης. Διαφορετικά, η συζήτηση για τον πόλεμο γίνεται καθρέφτης του δικού μας φόβου.

Ίσως τελικά το κρίσιμο δεν είναι να μιλήσουμε για τον πόλεμο. Είναι να μιλήσουμε για τη βία, για τη σύγκρουση, για την ευθύνη, για την ειρήνη. Να δείξουμε ότι ο κόσμος περιέχει και καταστροφή και αλληλεγγύη. Ότι υπάρχουν άνθρωποι που πληγώνουν και άνθρωποι που φροντίζουν. Και ότι σε αυτό το φάσμα, το παιδί έχει φωνή, σκέψη και δυνατότητα επιλογής.

Ο πόλεμος είναι μια σκληρή πραγματικότητα. Αλλά ο τρόπος που τον συζητάμε μπορεί να γίνει μάθημα ανθεκτικότητας αντί για μάθημα τρόμου.

Βιβλιογραφία

American Academy of Pediatrics. (2022). Talking to children about war and violence. https://www.aap.org

American Psychological Association. (2022). How to talk to children about difficult news. https://www.apa.org

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.

Frankl, V. E. (2006). Man’s search for meaning. Beacon Press. (Original work published 1946)

Herman, J. L. (2015). Trauma and recovery: The aftermath of violence—from domestic abuse to political terror. Basic Books. (Original work published 1992)

Perry, B. D., & Szalavitz, M. (2006). The boy who was raised as a dog: And other stories from a child psychiatrist’s notebook. Basic Books.

Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children. International Universities Press.

Schore, A. N. (2003). Affect regulation and the repair of the self. W. W. Norton.

UNICEF. (2022). How to talk to your children about conflict and war. https://www.unicef.org

Η Αλλαγή στη Ψυχοθεραπεία

 

Όταν το “θέλω να αλλάξω” συναντά το “είμαι έτοιμος να δω”

Υπάρχουν φορές που οι άνθρωποι έρχονται στη θεραπεία λέγοντας «θέλω να αλλάξω… θέλω να σταματήσω να φοβάμαι, να θλίβομαι, να επαναλαμβάνω τα ίδια». Κι όμως, η αληθινή αλλαγή δεν αρχίζει με το «να γίνω άλλος», αλλά με το να δω ποιος είμαι. Αυτό το σημείο σύγκρουσης, ανάμεσα στην επιθυμία για αλλαγή και στη δυσκολία της θέασης του εαυτού, είναι συχνά το πιο καθοριστικό σημείο της θεραπευτικής διαδικασίας.

 Η αλλαγή δεν είναι επιδιόρθωση

Στην αρχή, πολλοί περιμένουμε ότι η ψυχοθεραπεία θα μας “διορθώσει”. Ότι υπάρχει ένας “καλύτερος εαυτός” που περιμένει να τον φτάσουμε, αν βρούμε τη σωστή τεχνική, το σωστό βήμα.

Αλλά η αλλαγή δεν είναι επιδιόρθωση. Είναι αποδοχή με επίγνωση. Είναι να φωτίζεις σιγά σιγά τα κομμάτια που έκρυβες από φόβο ή ντροπή, να τα κοιτάς με καλοσύνη, και να τα ενσωματώνεις αντί να τα απορρίπτεις.

Η Carl Rogers (1957), πατέρας της Προσωποκεντρικής Προσέγγισης, έλεγε ότι “το παράδοξο είναι πως όταν αποδεχτώ τον εαυτό μου όπως είναι, τότε μπορώ να αλλάξω”. Κι αυτό παραμένει ο πιο τρυφερός και βαθύς ορισμός της ψυχοθεραπευτικής αλλαγής.

Το νευρικό σύστημα και η εμπειρία της ασφάλειας

Από τη σκοπιά της νευροβιοψυχολογίας, η αλλαγή δεν συμβαίνει μόνο με τη σκέψη , συμβαίνει μέσα στο σώμα. Ο εγκέφαλος δεν μπορεί να μάθει κάτι καινούργιο αν δεν αισθάνεται ασφαλής.
Η Polyvagal Theory (Porges, 2011) δείχνει ότι η θεραπευτική σχέση λειτουργεί σαν ρυθμιστής του νευρικού συστήματος, μέσα στην ασφάλεια, ο οργανισμός μας μπορεί να αφήσει την άμυνα, να χαλαρώσει, να νιώσει, να συνδεθεί.

Η αλλαγή, λοιπόν, δεν είναι “πράξη βούλησης”. Είναι αποτέλεσμα μιας σωματικής εμπειρίας ασφάλειας που μας επιτρέπει να εξερευνούμε χωρίς φόβο.

 Από την επιβίωση στη σύνδεση

Η Bessel van der Kolk γράφει στο The Body Keeps the Score ότι το τραύμα μάς μαθαίνει να επιβιώνουμε, αλλά όχι να ζούμε. Η θεραπεία μάς καλεί να περάσουμε από το “αντέχω” στο “νιώθω”,
από το “ελέγχω” στο “εμπιστεύομαι”. Αυτό το πέρασμα είναι αργό, και συχνά πονάει , γιατί χρειάζεται να εγκαταλείψουμε τις άμυνες που κάποτε μας έσωσαν. Αλλά είναι ο μόνος δρόμος που οδηγεί σε πραγματική ελευθερία.

 Η αλλαγή δεν φαίνεται… βιώνεται!

Η αλλαγή σπάνια έρχεται με μεγάλες αποφάσεις. Συνήθως έρχεται μέσα από μικρές στιγμές:
όταν αναπνέεις λίγο πιο βαθιά, όταν δεν αντιδράς με τον ίδιο τρόπο, όταν επιλέγεις να μείνεις αντί να φύγεις. Αυτά είναι τα “αόρατα” βήματα της ψυχής.

Και συχνά, ο/η  θεραπευτης/τρια είναι εκεί όχι για να δείξει τον δρόμο, αλλά για να σταθεί δίπλα όσο τον βρίσκεις εσύ.

 Η αλλαγή ως σχέση

Η ψυχοθεραπεία δεν αλλάζει τους ανθρώπους, οι σχέσεις αλλάζουν τους ανθρώπους.
Η θεραπευτική σχέση είναι ένας καθρέφτης ασφάλειας, αποδοχής και παρουσίας. Μέσα από αυτήν, μαθαίνουμε ότι μπορούμε να υπάρχουμε χωρίς να κρινόμαστε, να μιλάμε χωρίς να χάνουμε αξία.

Ο Daniel Siegel περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως “interpersonal neurobiology”: οι εγκέφαλοί μας αλλάζουν μέσα από τη σύνδεση. Κάθε θεραπευτική σχέση είναι ένας χώρος νευροβιολογικής επανεκπαίδευσης, ένας χώρος όπου η αλλαγή δεν διδάσκεται, συμβαίνει.

Η αλλαγή ως ήπια μετάβαση

Η αλλαγή δεν είναι πάντα θεαματική. Μερικές φορές είναι απλώς να σταματήσεις να σε φοβάσαι.
Να πεις “είμαι εντάξει εδώ που είμαι, κι αυτό είναι ένα ξεκίνημα”. Και μέσα από αυτή την ηρεμία, αρχίζει η αληθινή μεταμόρφωση. Όχι γιατί έγινες άλλος… αλλά γιατί επέστρεψες σε εσένα βρήκες εκείνον τον εαυτό που έχεις κλεισμένο κάπου σκοτεινά!!!

 Βιβλιογραφία

• Rogers, C. (1957). The Necessary and Sufficient Conditions of Therapeutic Personality Change. Journal of Consulting Psychology.

• Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory. Norton.

• van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score. Penguin.

• Schore, A. N. (2012). The Science of the Art of Psychotherapy. Norton.

• Levine, P. (1997). Waking the Tiger: Healing Trauma. North Atlantic Books.

• Neff, K. D. (2011). Self-Compassion. HarperCollins.

Όταν η Τέχνη Θεραπεύει: Μια εβδομάδα στη Βαρκελώνη ανάμεσα σε έργα, σώματα και ψυχές

Στο τέλος του Οκτώβρη βρέθηκα στη Βαρκελώνη, σε μια πόλη που εκείνη την εβδομάδα έμοιαζε να αναπνέει τέχνη. Από τις 20 έως τις 26 Οκτωβρίου, η πόλη γέμισε καλλιτέχνες, θεραπευτές, γιατρούς και ανθρώπους από όλο τον κόσμο που συμμετείχαν σε κάτι συγκινητικό: το Healing Arts Barcelona.

Μια διεθνής πρωτοβουλία που υποστηρίζεται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, το Jameel Arts & Health Lab και το Museu Nacional d’Art de Catalunya, με στόχο να ενώσει την τέχνη με την υγεία, όχι μόνο τη σωματική αλλά και την ψυχική.
Μια ολόκληρη εβδομάδα όπου η δημιουργία γινόταν τρόπος να φροντίσεις, να θυμηθείς, να συνδεθείς.

Mapes corporals narrats en el dolor crònic

📍 Κέντρο Υγείας Larrard, Βαρκελώνη

Στους τοίχους του κέντρου υγείας υπήρχαν σώματα σχεδιασμένα σε φυσικό μέγεθος, ζωγραφισμένα από ανθρώπους που ζουν με χρόνιο πόνο. Πάνω τους, γραμμένες λέξεις, σύμβολα και χρώματα μιλούσαν για εμπειρίες σιωπηλές. Ήταν σαν να άκουγες το σώμα να εξιστορεί τη δική του αλήθεια.
Το εργαστήριο δεν ζητούσε να σβήσεις τον πόνο, αλλά να τον κάνεις ορατό, να του δώσεις σχήμα και φωνή. Κάθε συμμετέχων ζωγράφιζε τη σχέση του με τον πόνο του, με τρόπο τρυφερό και βαθιά ανθρώπινο. Εκεί ένιωσα πως η τέχνη δεν θεραπεύει μαγικά, μα προσφέρει χώρο, αποδοχή και αξιοπρέπεια.

Pallapupas: El poder de l’humor en la cura emocional

📍 Institut Català d’Oncologia, Hospitalet

Μέσα στο ογκολογικό νοσοκομείο, μια ομάδα θεραπευτών-κλόουν γέμιζε τους διαδρόμους με φωνές, γέλια και βλέμματα. Δεν ήταν απλώς μια παράσταση. Ήταν μια τελετή φροντίδας μέσα από το χιούμορ.
Οι ασθενείς συμμετείχαν, έπαιζαν, γελούσαν. Για λίγη ώρα, η ασθένεια έπαυε να είναι το κυρίαρχο αφήγημα. Επανερχόταν η ανθρώπινη επαφή, η χαρά του παιχνιδιού, το δικαίωμα στο χαμόγελο.
Σκέφτηκα πόσο συχνά, μέσα στη θεραπευτική σχέση, αναζητούμε αυτό ακριβώς το σημείο όπου ο άνθρωπος μπορεί να χαμογελά χωρίς να αρνείται τον πόνο του.

Mar & Memòria

📍 Museu Marítim de Barcelona

Στο Ναυτικό Μουσείο, ανάμεσα σε πλοία και χάρτες, άνθρωποι με Alzheimer και οι φροντιστές τους συμμετείχαν σε ένα βιωματικό πρόγραμμα μνήμης.
Άγγιζαν παλιά αντικείμενα, φωτογραφίες, άκουγαν ήχους από τη θάλασσα. Οι αναμνήσεις άρχιζαν να ξεπροβάλλουν απαλά. Μια γυναίκα είπε πως η μυρωδιά του θαλασσινού αέρα της θυμίζει παιδική ηλικία. Ένας άντρας ψιθύρισε στίχους που είχε γράψει πριν χρόνια.
Η τέχνη γινόταν πυξίδα ανάμεσα στο χθες και το τώρα, ένας ήπιος τρόπος να διατηρηθεί η μνήμη ζωντανή μέσα από την αφή, τη μουσική, τη συγκίνηση.

Ballar des del nosaltres

📍 Κοινοτικό Κέντρο Sisme Creatiu, Βαρκελώνη

Σε μια μικρή αίθουσα στο κέντρο της πόλης, άνθρωποι όλων των ηλικιών κινούνταν μαζί. Όχι με χορογραφία, αλλά με ελευθερία. Η μουσική γέμιζε τον χώρο και τα σώματα άρχισαν να συνομιλούν.
Δεν υπήρχε σωστό ή λάθος βήμα. Υπήρχε μόνο ρυθμός, βλέμμα και παρουσία. Ήταν ένα εργαστήριο για την ευεξία μέσα από την κίνηση, μια άσκηση συλλογικής ρύθμισης, μια στιγμή επανασύνδεσης με το σώμα και το μαζί.
Όταν οι συμμετέχοντες κάθισαν στο τέλος, ησυχία απλώθηκε. Κανείς δεν μιλούσε. Μόνο αναπνοές, σαν κύμα.

Secrets a la sorra: Taller de silenci i alliberament

📍 Παραλία Poblenou, Βαρκελώνη

Ένα σιωπηλό εργαστήριο στην ακτή. Οι συμμετέχοντες περπατούσαν αργά στην άμμο, κρατώντας στα χέρια μικρά χαρτιά.
Πάνω τους έγραφαν λέξεις που αντιπροσώπευαν κάτι που ήθελαν να αφήσουν πίσω. Έπειτα τα τοποθετούσαν σε ένα μικρό τσίγκινο δοχείο και τα έκαιγαν, παρακολουθώντας τον καπνό να ανεβαίνει στον ουρανό.
Στη συνέχεια, έγραφαν στην άμμο κάτι που ήθελαν να κρατήσουν, μια λέξη, μια φράση, ένα σύμβολο. Το κύμα ερχόταν και το έσβηνε απαλά.
Η τελετουργία αυτή είχε κάτι βαθιά λυτρωτικό. Ο καθένας έμενε για λίγο μόνος με τη θάλασσα, με την αναπνοή του και με τη στιγμή που ο πόνος μεταμορφώνεται σε αφήγηση.

Φεύγοντας από τη Βαρκελώνη ένιωσα πως η ψυχική υγεία στο εξωτερικό δεν είναι μόνο θεραπεία, αλλά κουλτούρα φροντίδας. Η τέχνη δεν είναι πολυτέλεια, είναι μέρος της ίασης.
Μπαίνει στα νοσοκομεία, στις γειτονιές, στις παραλίες, στις σχολικές αυλές. Αγγίζει τον άνθρωπο εκεί που βρίσκεται, χωρίς διαγνώσεις, χωρίς ετικέτες.
Κι εγώ σκέφτηκα πως ίσως αυτό είναι που μας χρειάζεται: να αφήσουμε τη φροντίδα να γίνει τέχνη, και την τέχνη να γίνει φροντίδα

Ξεκούραση: η τέχνη του να σταματάς χωρίς ενοχή

 

Ήταν Κυριακή απόγευμα. Ο ήλιος έμπαινε απ’ το παράθυρο, το σπίτι ήσυχο, κι εγώ καθόμουν στον καναπέ χωρίς να κάνω τίποτα.
Για μερικά λεπτά ένιωσα όμορφα…
Και ύστερα ήρθε εκείνη η φωνή μέσα στο κεφάλι μου:
«Δεν έχεις κάτι πιο χρήσιμο να κάνεις;»

Αυτή η φωνή δεν είναι μόνο δική μου. Είναι η φωνή μιας ολόκληρης γενιάς που μεγάλωσε βλέποντας τους γονείς της να μην σταματούν ποτέ.
Που έμαθε ότι η αξία κερδίζεται με παραγωγικότητα,
ότι το να κάθεσαι είναι “χάσιμο χρόνου”,
ότι η ξεκούραση είναι πολυτέλεια για όταν “τελειώσουν όλα”.
Κι όμως, τα “όλα” δεν τελειώνουν ποτέ…

 Μια γενιά που δεν ξέρει να σταματά

Ζούμε σε έναν κόσμο που δοξάζει τη συνεχή κίνηση.
Η ξεκούραση δεν χωράει εύκολα στα ημερολόγια, στα deadlines, στα reels που τρέχουν.
Ακόμη κι όταν δεν δουλεύουμε, δουλεύει ο νους μας.
Προσπαθούμε να “ξεκουραστούμε παραγωγικά” — με podcasts, λίστες, διαλογισμό “σωστά”.

Δεν φταίμε. Οι περισσότεροι από εμάς μεγαλώσαμε βλέποντας γονείς που δεν επέτρεψαν ποτέ στον εαυτό τους να σταματήσει.
Άνθρωποι που δεν είχαν την πολυτέλεια να πουν “κουράστηκα”.
Που κουβαλούσαν οικογένειες, ευθύνες, κοινωνικές προσδοκίες,
και έμαθαν να αγαπούν μέσα από τη θυσία, όχι μέσα από την ανάπαυση.

Κι έτσι, χωρίς να το καταλάβουμε, μάθαμε κι εμείς ότι η ξεκούραση πρέπει να κερδηθεί, όχι να επιτραπεί.

 Το νευρικό μας σύστημα δεν είναι μηχανή

Η νευροβιολογία του στρες δείχνει πως το σώμα δεν έχει σχεδιαστεί για συνεχή διέγερση.
Η λειτουργία του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος είναι να φέρνει ισορροπία μετά την ένταση — να μάς επαναφέρει στην ασφάλεια.
Όταν όμως αγνοούμε τα σήματα κόπωσης, το σώμα μένει “κολλημένο” στη λειτουργία συναγερμού.

Ο εγκέφαλος αρχίζει να λειτουργεί σε λειτουργία επιβίωσης, η προσοχή μειώνεται, η διάθεση πέφτει, και συχνά έρχεται το λεγόμενο burnout.

Η ξεκούραση δεν είναι αδράνεια, είναι ρύθμιση.
Χωρίς ανάπαυση, δεν υπάρχει δημιουργία, σκέψη, ούτε σύνδεση.

                               Ξεκούραση χωρίς ενοχή

Η ξεκούραση είναι μια συναισθηματική δεξιότητα, όχι μόνο φυσική ανάγκη.
Σημαίνει να μπορώ να πω:
«Αυτή τη στιγμή δεν χρειάζεται να κάνω τίποτα… κι αυτό είναι αρκετό».

Η Kristin Neff μιλάει για την αυτοσυμπόνια ως έναν τρόπο να σχετιζόμαστε με τον εαυτό μας χωρίς επίκριση.
Όταν επιτρέπουμε την ανάπαυση, ενεργοποιούμε τα ίδια συστήματα φροντίδας που θα δίναμε σε ένα παιδί που χρειάζεται αγκαλιά.
Η ξεκούραση είναι αγκαλιά προς τον εαυτό μας.

Ο Stephen Porges, μέσα από την Polyvagal Theory, μας δείχνει ότι η αίσθηση ασφάλειας ,όχι η τελειότητα , είναι αυτό που ρυθμίζει το σώμα και επιτρέπει την ηρεμία.
Αν δεν νιώθω ασφαλής να σταματήσω, τότε ποτέ δεν θα ξεκουραστώ πραγματικά.

Η ξεκούραση ως πράξη γενναιότητας

Για τη γενιά μας, το να σταματάς είναι πράξη θάρρους.
Είναι να πεις: «Δεν χρειάζεται να τρέχω για να αξίζω».
Είναι να σπάσεις τον κύκλο της εξάντλησης που πέρασε από γονιό σε παιδί,
κι αντί να δείξεις πώς “αντέχεται”, να δείξεις πώς ηρεμεί.

Η ξεκούραση είναι μορφή αντίστασης σε έναν κόσμο που μετρά την αξία με ρυθμό και παραγωγή.
Είναι ένας ψίθυρος που λέει… «είμαι άνθρωπος, όχι μηχανή».

Μικρές πράξεις ξεκούρασης

• Να κάθεσαι στο φως του ήλιου χωρίς κινητό.

• Να αναπνέεις βαθιά, χωρίς να προσπαθείς να “κάνεις” mindfulness.

• Να λες “όχι” σε κάτι για να πεις “ναι” στον εαυτό σου.

• Να αφήνεις πράγματα “αστεία”, “ανούσια”, “χαζά” να σε χαλαρώνουν.

• Να ξεκουράζεσαι πριν σε εξαντλήσει η ανάγκη.

Η ξεκούραση δεν είναι πολυτέλεια, είναι ψυχική ανάγκη.
Δεν είναι κάτι που κερδίζουμε όταν τελειώσουν όλα… είναι αυτό που μάς κρατά ικανούς να υπάρχουμε με πληρότητα μέσα σε όλα.

 «Η ανάπαυση δεν είναι φυγή, είναι επιστροφή στον εαυτό.»

Μια μικρή παύση

Αυτές τις μέρες θα κάνω κι εγώ το δικό μου διάλειμμα.
Θα λείψω για λίγο, καθώς θα βρίσκομαι στη Βαρκελώνη,
όχι μόνο για το συνέδριο που με γεμίζει έμπνευση,
αλλά και για λίγη αληθινή ξεκούραση… αυτή που δεν έχει πρόγραμμα, μόνο παρουσία.

Θα επιστρέψω με νέες σκέψεις, νέες εικόνες, και ,ελπίζω ,με λίγο περισσότερο χώρο μέσα μου.

Μέχρι τότε…
Ας μάθουμε να σταματάμε χωρίς ενοχή. 🌸

📚 Βιβλιογραφία

• Neff, K. D. (2011). Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself. HarperCollins.

• Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory. Norton.

• Sapolsky, R. M. (2004). Why Zebras Don’t Get Ulcers. Holt Paperbacks.

• Walker, M. (2017). Why We Sleep. Scribner.

• Brennan, S. (2020). Rest: The Forgotten Key to Resilience. Mindful Journal.

• Siegel, D. J. (2012). The Developing Mind. Guilford Press.

Η Δύναμη του «Αρκετά» και η Δύναμη του «Ακόμη»

Μαθαίνοντας να βλέπουμε τον εαυτό και τα παιδιά μας με καλοσύνη

Υπάρχουν δύο μικρές λέξεις που μπορούν να αλλάξουν ριζικά τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τον εαυτό μας και με όσους αγαπάμε…
Το Αρκετά και το Ακόμη.

 Η Δύναμη του «Αρκετά»

Το “αρκετά” είναι η γλώσσα της αποδοχής. Είναι η στιγμή που σταματάμε να κυνηγάμε το ανέφικτο και αρχίζουμε να βλέπουμε τι ήδη υπάρχει. 

Στο Circle of Security, μιλάμε για τον αρκετά καλό γονιό· όχι τον τέλειο, αλλά τον συναισθηματικά παρόντα. Αυτόν που μαθαίνει να βλέπει, να συνδέεται, να επανορθώνει.Ο γονιός που καταλαβαίνει πως τα λάθη δεν καταστρέφουν τη σχέση, αλλά μπορούν να γίνουν ευκαιρίες επανασύνδεσης. Η φιλοσοφία του COS δεν ζητά τελειότητα… ζητά παρουσία. Γιατί το παιδί δεν χρειάζεται “τέλειους” γονείς, χρειάζεται γονείς αρκετά διαθέσιμους και αυθεντικούς.

Κάτι παρόμοιο περιέγραψε και ο Thomas Gordon στο έργο του Ο Αποτελεσματικός Γονέας (Parent Effectiveness Training, 1970). Εκεί, ο “αποτελεσματικός” γονιός δεν είναι αυτός που έχει πάντα δίκιο, αλλά αυτός που ακούει ενεργά, εκφράζει συναισθήματα με σεβασμό και χτίζει σχέση μέσα από εμπιστοσύνη και ενσυναίσθηση.

Ο Gordon και το COS συναντιούνται στην ίδια αρχή: Η σχέση μεγαλώνει όταν ο ενήλικας μπορεί να πει στον εαυτό του “είμαι αρκετά καλός για να συνεχίσω να μαθαίνω”.

Η Δύναμη του «Ακόμη»

Το “ακόμη” είναι η λέξη της ελπίδας και της εξέλιξης. Δεν σημαίνει “δεν είμαι ικανός”, σημαίνει “είμαι σε πορεία”. Η Carol Dweck, μέσα από τη θεωρία του growth mindset, μας δείχνει ότι η φράση “δεν το έχω καταφέρει ακόμη” καλλιεργεί ανθεκτικότητα, επιμονή και μια εσωτερική αίσθηση δύναμης. Το “ακόμη” μας κρατά σε κίνηση, χωρίς να μας γεμίζει ενοχή. Στο Circle of Security, το “ακόμη” είναι θεραπευτικό. Ο γονιός δεν χρειάζεται να νιώθει ενοχή για ό,τι δεν έκανε σωστά· χρειάζεται να θυμάται πως ακόμη μπορεί να μάθει. Όπως λένε και οι δημιουργοί του προγράμματος: “It’s never too late to repair”. Ποτέ δεν είναι αργά να επανασυνδεθούμε με το παιδί, με τον εαυτό μας, με τη σχέση.

Όταν η αποδοχή συναντά την εξέλιξη

Από νευροβιολογική σκοπιά, το “αρκετά” ενεργοποιεί το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα, προσφέροντας αίσθηση ασφάλειας και γείωσης. Το “ακόμη” ενεργοποιεί το σύστημα ανταμοιβής και τη ντοπαμίνη, ενισχύοντας το κίνητρο και τη μάθηση. Το “αρκετά” μάς γειώνει, το “ακόμη” μάς κινεί. Και ανάμεσά τους γεννιέται μια ισορροπία που θυμίζει αγάπη: αποδοχή και προοπτική μαζί.

Από την τελειότητα στη σύνδεση

Ο Winnicott, ο Gordon, η Dweck και οι δημιουργοί του COS μας θυμίζουν κάτι κοινό: Η ασφάλεια δεν χτίζεται στην τελειότητα, αλλά στη σχέση. Το παιδί δεν χρειάζεται έναν γονιό που δεν κάνει λάθη,αλλά έναν γονιό που βλέπει, ακούει και επιστρέφει.Όπως και εμείς οι ενήλικες δεν χρειάζεται να είμαστε τέλειοι για να αξίζουμε αγάπη.Αρκεί να είμαστε αρκετά παρόντες… και ακόμη πρόθυμοι να μάθουμε.

 Οπότε... Το “αρκετά” είναι το χάδι. Το “ακόμη” είναι το βήμα.Το πρώτο μας βοηθά να αναπνεύσουμε,το δεύτερο να προχωρήσουμε.

Και όταν τα δύο συναντιούνται, γεννιέται μια γονεϊκότητα που βασίζεται όχι στον έλεγχο, αλλά στη σύνδεση.Μια αγάπη που δεν μετριέται σε τελειότητα, αλλά σε παρουσία.Είμαι αρκετός όπως είμαι… και μπορώ ακόμη να γίνω λίγο πιο αληθινός, λίγο πιο ήρεμος, λίγο πιο παρών.Αυτός είναι ο δρόμος του “αρκετά” και του “ακόμη”.

Βιβλιογραφία

• Gordon, T. (1970). Parent Effectiveness Training (P.E.T.): The Proven Program for Raising Responsible Children. Crown Publishers.

• Powell, B., Cooper, G., Hoffman, K., & Marvin, B. (2013). The Circle of Security Intervention: Enhancing Attachment in Early Parent-Child Relationships. Guilford Press.

• Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment. International Universities Press.

• Dweck, C. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. Random House.

• Neff, K. D. (2011). Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself. HarperCollins.

• Schore, A. N. (2012). The Science of the Art of Psychotherapy. Norton.

• Siegel, D. J. (2012). The Developing Mind. Guilford Press.

• Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory. Norton.

Ανυπομονώ για τη Βαρκελώνη,εκεί όπου η ψυχική υγεία συναντά την έμπνευση

Δεν μπορώ να κρύψω τη χαρά μου , σε λίγες μέρες ταξιδεύω για τη Βαρκελώνη, για το μεγάλο Συνέδριο Ψυχικής Υγείας (23-25 Οκτωβρίου).

Κάθε τέτοια διοργάνωση είναι για μένα κάτι περισσότερο από μια επαγγελματική εμπειρία. Είναι μια ευκαιρία να εμπνευστώ, να μάθω, να ξαναβρώ ενέργεια και να θυμηθώ γιατί αγαπώ τόσο πολύ αυτόν τον χώρο.

Περιμένω με ανυπομονησία να ακούσω ομιλητές από όλο τον κόσμο, να μάθω για νέες προσεγγίσεις και έρευνες, να μοιραστώ σκέψεις και προβληματισμούς γύρω από το πώς μπορούμε να φροντίζουμε καλύτερα τη ψυχική μας ισορροπία ,τόσο των άλλων όσο και τη δική μας.

Και φυσικά… δεν μπορώ να μην αναφέρω τη Βαρκελώνη!

Μια πόλη γεμάτη χρώμα, τέχνη, αρχιτεκτονική και ζωή. Κάθε φορά που βρίσκομαι εκεί, νιώθω πως η ενέργεια της πόλης με “γεμίζει” και με βοηθά να ξανασυνδεθώ με τον εαυτό μου.

Ίσως τελικά αυτό είναι το πιο όμορφο κομμάτι του ταξιδιού: το ότι η φροντίδα της ψυχικής υγείας ξεκινά και από το πώς φροντίζουμε να αναπνέουμε, να ταξιδεύουμε, να εμπνεόμαστε.

Ανυπομονώ να μοιραστώ μαζί σας εμπειρίες, στιγμές και σκέψεις από το συνέδριο — και φυσικά, λίγη από τη μαγεία της Βαρκελώνης! 💙